Żubr europejski – gdzie żyje i jak wygląda?
Ponad 100 lat temu populacja żubra była bliska wyginięcia. I wojna światowa przyczyniła się do wymarcia gatunku w warunkach naturalnych. Chociaż ostatni wolno żyjący żubr z podgatunku nizinnego odszedł w 1919 roku, to dzięki 54 żubrom przetrwałym w ogrodach zoologicznych i prywatnych hodowlach na całym świecie udało się odtworzyć ten gatunek na wolności. Dwa żubry, które wypuszczono w Puszczy Białowieskiej w 1952 roku1, dały początek populacji przekraczającej ponad 3000 osobników w Polsce w 2024 roku. Co warto wiedzieć o tym majestatycznym zwierzęciu zwanym królem puszczy? Gdzie i jak żyje żubr, który pojawia się w logo banku i rozmaitych produktów?
Skąd pochodzi żubr?
Żubr (Bison bonasus) jest nazywany ostatnim przedstawicielem legendarnej megafauny, czyli dużych ssaków, do których zalicza się m.in. mamuta włochatego czy jelenie olbrzymie2. Prażubry żyły w Europie w okresie plejstocenu, który trwał od 1,8 mln do 11 tys. lat temu3, przy czym przodkowie i krewni żubrów zamieszkiwali te tereny przez ok. 50 tys. lat. Terytorium żubra europejskiego w późnym plejstocenie (ok. 120-12 tys. lat temu) obejmowało centrum i wschód Europy oraz zachód Azji.
Kilka tysięcy lat temu żubry zaczęły powoli zanikać. Na ich liczebność wpływały głównie zmiany klimatyczne i środowiskowe, ale także ludzka działalność. Neolityczne polowania i rolnictwo ograniczały terytorium dostępne dla żubrów, a z czasem presja człowieka coraz bardziej rosła. Intensywne XIX-wieczne polowania przyczyniły się do zredukowania żubrów do niewielkich populacji. Na ich podstawie wyróżniono dwa podgatunki: żubra nizinnego (Bison bonasus bonasus) i kaukaskiego (Bison bonasus caucasicus)4. Wyszczególniono również żubra karpackiego (Bison bonasus hungarorum), nazywanego też węgierskim, ale ten podgatunek wyginął pod koniec XVIII wieku.
Jak wygląda żubr europejski?
Jedną z charakterystycznych cech sylwetki żubra jest garb, bardziej rozwinięty u samców niż u samic. Tworzą go wyrostki kolczyste kręgów piersiowych, a otaczające je mięśnie łączą się z silnym więzadłem karkowym, które utrzymuje masywną głowę. Jej niskie umiejscowienie sprzyja częstemu spożywaniu jedzenia, a głęboko osadzone oczy są mniej narażone na ewentualne urazy. Chociaż żubr to masywne zwierzę, osiąga nawet 50 km/h podczas biegu i skacze nawet na 2 m w górę 5. Waga samców sięga do 900 kg, a samic – do 600 kg6.
Gdzie żyje żubr?
Żubr europejski żyje w wolno żyjących populacjach, w hodowlach półzamkniętych (np. na dużym ogrodzonym terenie) oraz hodowlach zamkniętych (np. w ogrodach zoologicznych). Wolno żyjące populacje w Polsce zamieszkują Puszczę Białowieską, Puszczę Knyszyńską, Puszczę Borecką, Puszczę Augustowską, Puszczę Romincką, Lasy Janowskie i Bieszczady. Ponadto kilkaset osobników żyje w stadach w północno-zachodniej Polsce7. Jak podkreśla prof. Wanda Olech, założycielka Stowarzyszenia Miłośników Żubrów, niemal wymarły gatunek powrócił nie tylko do polskich lasów, ale także zamieszkał ponownie w Czechach, Niemczech, Hiszpanii, Rumunii czy na Słowacji8.
Ile żubrów europejskich żyje w Polsce?
Aż 3060 żubrów żyło w Polsce na koniec 2024 roku, stanowiąc największą populację europejską. Ponad połowa osobników żyje na Podlasiu, a najwięcej – w Puszczy Białowieskiej i Puszczy Knyszyńskiej. Chociaż nie znamy precyzyjnej liczebności żubra na świecie, to polska populacja stanowi prawdopodobnie więcej niż 25 proc. populacji globalnej9 przy założeniu, że na świecie żyje ok. 11 tys żubrów10. Niestety, mimo wszystko żubr europejski pozostaje skategoryzowany jako bliski zagrożenia wyginięciem11. Statystyki za 2025 rok powinny zostać opublikowane wiosną 2026 roku przez m.in. Białowieski Park Narodowy.
Co ciekawe, wielkość populacji żubra w Polsce można określić o wiele precyzyjniej w porównaniu z szacunkową liczebnością innych zwierząt chronionych. Dlaczego? Informacje o np. populacji wilków zbiera się co roku z tych samych źródeł, m.in. jednostek organizacyjnych parków narodowych, ale te dane nie są poparte badaniami terenowymi prowadzonymi według jednej metodyki. Liczebność żubra określa się na podstawie m.in. „Księgi Rodowodowej Żubrów”. Zbiór prowadzony od 1947 roku zawiera imienny (!) spis wszystkich żubrów przebywających w hodowlach zamkniętych i liczbę żubrów żyjących na wolności12.
Ile żyje żubr?
Co do zasady, samice żyją dłużej niż samce, a przekroczenie 20. roku życia przez żubra uważa się za imponujący wynik. Te zwierzęta w naturalnym środowisku rzadko dożywają 20-25 lat. Najstarsza żubrzyca w ogrodzie zoologicznym przeżyła niemal 33 lata13. Wiek żubra można oszacować na podstawie rogów, które rosną przez całe życie zwierzęcia. Żubr nie zrzuca ich sezonowo. Co więcej, rozpiętość rogów ułatwia określenie płci osobnika, ponieważ szerokość rogów u samców jest większa o 25 proc. w porównaniu z samicami14.
Co je żubr?
Żubr to największy europejski roślinożerca, któremu żerowanie zajmuje nawet do 80 proc. czasu od wschodu do zachodu słońca. Podstawowe menu żubra obejmuje rośliny łąkowe i zielne porastające dno lasu, łąki oraz polany śródleśne, a przekąski uzupełniające dania główne to pędy i kora, przede wszystkim pochodząca z dębów, grabów i jesionów. Te proporcje odwracają się na przełomie zimy i wiosny, kiedy brakuje wspomnianych roślin, oraz podczas letnich susz15. Dieta żubra zawiera również liście, owoce drzew i krzewów, porosty, grzyby i mchy. Żubry przepadają także za żołędziami, które wręcz zwabiają je pod dęby16.
Plan ochronny dla Białowieskiego Parku Narodowego na 2026 rok obejmuje m.in. działania wspierające utrzymanie bazy żerowej i miejsc zimowego dokarmiania17. Wolno żyjące żubry otrzymują np. sól w lizawkach, siano, sianokiszonkę oraz buraki pastewne, czyli pożywienie jak najbardziej zbliżone do ich naturalnych wyborów. Dzięki dokarmianiu można nie tylko zadbać o lepszą kondycję zwierząt, ale także ograniczyć potencjalne szkody na terenach rolniczych. Co ważne, jeśli żubry regularnie powracają na pewne tereny i czynią szkody w poszukiwaniu jedzenia, to rolnik może podpisać tzw. umowę na kontraktowanie łąki na siano. Wtedy otrzymuje opłatę za przygotowanie łąki i zebranie siana, które następnie zostawia w stogach dla „smakoszy”18.
Warto wspomnieć, że jeden z projektów prowadzonych przez IBS PAN Białowieża dotyczy wpływu diety żubrów na różnorodność ich mikrobiomu jelitowego i odporność na pasożyty. Zdaniem naukowców dokarmianie żubrów oraz udostępnianie im upraw rolnych silnie wpływa na mikrobiom, który oddziałuje na zdrowie zwierząt. Wyniki mają pomóc w lepszym zarządzaniu populacjami dużych ssaków19.
Czym się różni żubr europejski od bizona?
Żubr bywa nazywany europejskim krewniakiem bizona żyjącego na preriach Ameryki Północnej, ale te gatunki różnią się zarówno pod względem wyglądu, jak i zachowania, mimo że należą do tego samego rodzaju Bison. Żubry są mniejsze i mają dłuższe grzywy – na czole oraz pod szyją. Wyróżnia je także mniej kudłata sierść20. Bizony (Bison bison) mają więcej żeber i kręgów lędźwiowych kręgosłupa21 oraz krótsze i silniej zakrzywione rogi, które są skierowane w górę, a nie w przód22. Kolejna różnica tkwi w garbatej sylwetce: bizony mają niżej osadzoną głowę, co sprawia, że garb wydaje się bardziej strzelisty w porównaniu z żubrem23.
Ponadto żubr europejski preferuje życie w małych stadach rodzinnych, które obejmują od kilkunastu do kilkudziesięciu osobników, natomiast bizon amerykański jest dostosowany do poruszania się w wielkich zgrupowaniach na prerii24. Co więcej, żubry w przeciwieństwie do bizonów wcale nie ryczą. Specyficzne dźwięki wydawane przez żubry przypominają głębokie pomrukiwanie. Nazywa się je chruczeniem, które służy do m.in. przywoływania młodych przez samicę, oznajmiania zaniepokojenia, a nawet grożenia rywalom podczas okresu godowego25.
Pamiętaj, że żubr, jak każde inne dzikie zwierzę, może się poczuć zagrożony w związku z bliską obecnością człowieka. Jeśli będziesz mieć okazję do obserwacji tych potężnych zwierząt w naturze, zachowaj bezpieczną odległość, czyli minimum 50 m od osobnika. Nie dokarmiaj żubrów na własną rękę. Kiedy istnieje taka konieczność, zajmują się tym odpowiednie osoby, np. pracownicy Białowieskiego Parku Narodowego26.
Źródła:
1. https://www.facebook.com/bialowieskipn/posts/%C5%BCubr-najwi%C4%99ksze-obecnie-l%C4%85dowe-zwierz%C4%99-europy-jest-nierozerwalnie-uto%C5%BCsamiany-z-/1769840946509493/
2. https://ibs.bialowieza.pl/publications/2508.pdf
3. https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/plejstocen;3958112.html
4. https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C110069%2Cwspolistnienie-wymieranie-oraz-przetrwanie-historia-ewolucji-zubrow-w
5. https://bpn.gov.pl/zubry-od-a-do-z
6. https://www.wwf.pl/zubr
7. https://www.facebook.com/SMZubrow/posts/pfbid0XbVpB5DSH9qHcCXXpoNUDdoxymzVtuDSLd7n2K1beaipFywnBHXt1Cy7Udqoh3kBl
8,24. https://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/aktualnosci/wanda-ktora-kocha-zubry
9. https://www.facebook.com/bialowieskipn/posts/polskie-%C5%BCubry-ju%C5%BC-policzonezako%C5%84czy%C5%82a-si%C4%99-inwentaryzacja-%C5%BCubr%C3%B3w-w-polsce-wed%C5%82ug-/963212459309916/
10. https://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/aktualnosci/zubrow-w-polsce-coraz-wiecej-2013-zakonczyla-sie-coroczna-inwentaryzacja
11. https://www.wwf.pl/zubr
12. https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5484/1/26/1/ochrona_srodowiska_2025.pdf
13. https://www.facebook.com/bialowieskipn/posts/d%C5%82ugo%C5%9B%C4%87-%C5%BCycia-%C5%BCubr%C3%B3wczy-wiecie-ile-lat-mo%C5%BCe-%C5%BCy%C4%87-%C5%BCubr-to-mo%C5%BCna-dok%C5%82adnie-okre%C5%9Bli%C4%87/2154447114715539/
14. https://samorzad.gov.pl/web/powiat-hajnowski/4-czy-wiesz-zezubr-to-symbol-bialowieskiego-parku-narodowego-i-nie-tylko
15. https://bpn.gov.pl/zwyczaje-pokarmowe
16,18,21,25. https://bpn.gov.pl/zubry-od-a-do-z
17. https://bpn.gov.pl/aktualnosci/informacja-o-rocznych-zadaniach-ochronnych-na-2026-rok
19. https://ibs.bialowieza.pl/projekty/wplyw-diety-na-roznorodnosc-mikrobiomu-jelitowego-zubra-i-odpornosc-na-zakazenie-endopasozytami-2/
20. https://zoo.wroclaw.pl/zwierzeta/zubr/
22. https://www.zubry.com/roznica-miedzy-bizonem-a-zubrem
23. https://parasol.wisent.org/wystawa/zubr-kontra-bizon/
26. https://bpn.gov.pl/aktualnosci/bialowieski-park-narodowy-apeluje
