Czym jest tzw. ustawa antylichwiarska i jak reguluje rynek pożyczek?

Czym jest ustawa antylichwiarska?

Ustawa antylichwiarska to potoczne nazewnictwo Ustawy z dnia 6 października 2022 roku o zmianie ustaw w celu przeciwdziałania lichwie (Dz.U.2022.2339)³, czyli nowelizacji przepisów w kilku aktach prawnych, które podniosły poziom bezpieczeństwa klientów na rynku pożyczkowym. Dzięki nowym przepisom przeciwdziałającym lichwie, czyli udzielaniu pożyczek z nadmiernie wysokimi (i często ukrytymi) kosztami pozaodsetkowymi, konsumenci zyskali skuteczną ochronę przed nieuczciwymi praktykami. Ustawa antylichwiarska objęła m.in.:

• Kodeks cywilny,
• Kodeks postępowania cywilnego,
• Kodeks karny,
• ustawę Prawo bankowe,
• ustawę o nadzorze nad rynkiem finansowym,
• ustawę o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych,
• ustawę o kredycie konsumenckim.

Możesz się zastanawiać, dlaczego ustawa antylichwiarska zmieniła przepisy w m.in. ustawie o kredycie konsumenckim, skoro kredyty są kojarzone z bankami, a pożyczki – z firmami pożyczkowymi działającymi na rynku pozabankowym. Otóż ten uproszczony podział nie jest poprawny z perspektywy prawnej. Co do zasady, pojęcie „kredyt konsumencki" na gruncie ustawy o kredycie konsumenckim obejmuje zarówno kredyty udzielane przez banki, jak i pożyczki udzielane przez instytucje pozabankowe. Szczegółowe informacje opublikowaliśmy w poradniku wyjaśniającym różnice między kredytem a pożyczką. W tym artykule omawiamy, jak ustawa antylichwiarska zmieniła rynek pożyczek oferowanych przez instytucje finansowe i regulowanych przez ustawę o kredycie konsumenckim.

Od kiedy obowiązuje ustawa antylichwiarska?

Część przepisów ustawy antylichwiarskiej, która ograniczyła maksymalne koszty pozaodsetkowe pożyczek, weszła w życie 18 grudnia 2022 roku. Pozostałe zmiany były wdrażane stopniowo. Od 18 maja 2023 roku zaczęły obowiązywać nowe przepisy regulujące ocenę zdolności kredytowej pożyczkobiorców, a od 1 stycznia 2024 roku – firmy pożyczkowe spełniające nowe wymagania mogły kontynuować działalność pod nadzorem KNF (Komisji Nadzoru Finansowego).

Najważniejsze założenia ustawy antylichwiarskiej

Ustawa antylichwiarska precyzyjnie zdefiniowała koszty pozaodsetkowe i wyznaczyła ich limity, zobowiązała firmy pożyczkowe do rzetelnej oceny zdolności kredytowej konsumentów, a także określiła zasady nadzoru nad instytucjami finansowymi udzielającymi pożyczek⁴.

Limity kosztów pożyczek

Zgodnie z ustawą antylichwiarską koszty pozaodsetkowe, które składają się na całkowity koszt pożyczki, obejmują:

• marże, prowizje lub opłaty naliczane za przygotowanie umowy pożyczki, udzielenie pożyczki lub jej obsługę,
• opłaty za odroczenie terminu spłaty pożyczki lub nieterminową spłatę,
• koszty usług dodatkowych, np. związane z ustanowieniem zabezpieczenia pożyczki,
• koszty podobne do wyżej wymienionych,
• wynagrodzenie agenta lub innej osoby reprezentującej pożyczkodawcę podczas zawarcia umowy z konsumentem.

Co więcej, łączny limit kosztów pozaodsetkowych pożyczek będących kredytami konsumenckimi został ograniczony do 45% całkowitej kwoty zobowiązania⁵. Trzeba podkreślić, że art. 720²-720⁵ Kodeksu cywilnego, które dotyczą maksymalnych kosztów pozaodsetkowych pożyczek udzielanych osobom fizycznym i niezwiązanych z ich działalnością gospodarczą lub zawodową, nie mają zastosowania w przypadku pożyczek udzielanych na podstawie ustawy o kredycie konsumenckim.

Obowiązek badania zdolności kredytowej

Ustawa antylichwiarska wdrożyła nowe przepisy dotyczące oceny zdolności kredytowej przez firmy pożyczkowe. Zgodnie z art. 9a ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim instytucja pożyczkowa uzależnia udzielenie pożyczki od pozytywnej zdolności oceny kredytowej konsumenta⁶. Oceny zdolności kredytowej dokonuje się na podstawie danych udostępnionych przede wszystkim przez BIK (Biuro Informacji Kredytowej) oraz biura informacji gospodarczej, np. KRD (Krajowy Rejestr Długów).

Jak wielokrotnie podkreślamy na naszym blogu, Provident udziela pożyczek wyłącznie konsumentom, którzy uzyskają pozytywną ocenę zdolności kredytowej. Przypominamy też o zasadach odpowiedzialnego pożyczania – zgodnie z nimi należy unikać starania się o kolejne zobowiązania na spłatę poprzednich. Ostrzegamy też przed pożyczkami bez odmowy, które mogą być oferowane przez podmioty działające tzw. w szarej strefie.

Ograniczenie wybranych praktyk rynkowych

Jedną z niepożądanych praktyk stosowanych przez nierzetelne podmioty na rynku pozabankowym było tzw. rolowanie pożyczek, czyli udzielanie kolejnego zobowiązania finansowego konsumentowi, który nie zdążył spłacić pierwszego. Koszty pierwszej pożyczki były zaliczane do całkowitej kwoty drugiej pożyczki. W efekcie druga pożyczka służyła spłacie pierwszej, trzecia pożyczka – spłacie drugiej itd. To sprawiało, że konsumenci byli obciążeni nadmiernymi opłatami, a ich zdolność kredytowa nie pozwalała na terminową spłatę coraz wyższych zobowiązań⁷. Takie sytuacje prowadziły do spirali zadłużenia.

Z tego względu należy wystrzegać się tzw. pożyczek dla zadłużonych, które są skierowane do konsumentów z niską zdolnością kredytową i negatywną historią kredytową. Istnieje duże ryzyko, że podmioty reklamujące takie pożyczki nie przestrzegają regulacji omawianych w tym artykule.

Nadzór nad firmami pożyczkowymi

Instytucje pozabankowe, które do 31 grudnia 2023 roku nie spełniły wymogów dotyczących m.in. kapitału zakładowego (minimum 1 mln zł) i formy prawnej (spółka akcyjna lub spółka z ograniczoną odpowiedzialnością), wykreślono z rejestru instytucji pożyczkowych prowadzonego przez KNF od 18 grudnia 2022 roku. Firmy pozabankowe, które dopełniły formalności, zostały zobowiązane m.in. do przekazywania KNF kwartalnych i rocznych sprawozdań z działalności w zakresie udzielania pożyczek na zasadach kredytu konsumenckiego⁸.

Warto wspomnieć, że KNF przyznała Providentowi licencję Krajowej Instytucji Płatniczej w listopadzie 2024 roku⁹. Decyzja Komisji Nadzoru Finansowego umożliwiła rozszerzenie oferty o kartę kredytową Provi Sm@rt (RRSO 55,28%), którą mogą otrzymać klienci z pozytywną oceną zdolności kredytowej.

Czy ustawa antylichwiarska rozwiązała wszystkie problemy na rynku pożyczkowym?

Chociaż ustawa antylichwiarska zobligowała instytucje pożyczkowe do ograniczenia maksymalnych kosztów pozaodsetkowych i skrupulatnej oceny zdolności kredytowej klientów, to nie wyeliminowała wszystkich zagrożeń dla konsumentów. Trzeba pamiętać, że wciąż istnieją nieuczciwe podmioty, które próbują wykorzystywać trudną sytuację finansową osób potrzebujących dodatkowej gotówki.

Konsumenci nadal muszą uważać nie tylko na pozornie atrakcyjne oferty, np. reklamy pożyczek bez BIK i KRD, ale również na ataki phishingowe i smishingowe, których celem jest zdobycie poufnych danych (np. loginu i hasła do bankowości elektronicznej), a nawet kradzież pieniędzy. Wciąż zdarzają się próby wyłudzenia kredytu lub pożyczki na czyjeś dane, dlatego warto pamiętać o m.in. zastrzeżeniu numeru PESEL.

Co warto zapamiętać o ustawie antylichwiarskiej?

Dzięki ustawie antylichwiarskiej znowelizowano szereg przepisów dotyczących udzielania pożyczek przez instytucje finansowe na rynku pozabankowym. Nowe regulacje wpłynęły pozytywnie na ochronę konsumentów, ponieważ:

• ograniczyły maksymalne koszty pozaodsetkowe (np. prowizje),
• zobligowały firmy pożyczkowe do rzetelnej oceny zdolności kredytowej klientów,
• wzmocniły kompetencje KNF w zakresie nadzoru instytucji pożyczkowych,
• rozszerzyły wymogi formalne wobec instytucji pożyczkowych,
• zakończyły działalność podmiotów, które nie spełniły wymogów dotyczących m.in. kapitału oraz formy prawnej.

Niemniej warto pamiętać, że bezpieczeństwo konsumentów na rynku pożyczek zależy również od ich wiedzy o produktach finansowych oraz świadomości zagrożeń, szczególnie w zakresie cyberoszustw. Poradniki na blogu Providenta ułatwią Ci bezpieczne i mądre korzystanie z pożyczek – tak, aby stanowiły rozsądne wsparcie dla Twojego budżetu domowego.

Reprezentatywny przykład dla karty kredytowej Provi Sm@rt:
Rzeczywista Roczna Stopa Oprocentowania (RRSO) wynosi 55,28%, całkowita kwota kredytu 4500 zł, całkowita kwota do zapłaty 6131,84zł, oprocentowanie stałe 14,5 %, całkowity koszt kredytu 1631,84zł (w tym: opłaty miesięczne 1113,75 zł, odsetki 518,09zł), 12 spłat: 11 miesięcznych spłat malejących, przy czym 1. spłata w wysokości 335,62 zł, 11. spłata w wysokości 314,8 zł, a ostatnia spłata wymagana w dniu upływu terminu obowiązywania umowy o kredyt konsumencki jest w wysokości 2550,37 zł. Kalkulacja z dnia 05.03.2026 r. na reprezentatywnym przykładzie karty kredytowej Provi Sm@rt. Do obliczenia powyższych parametrów przyjęto, że limit kredytowy w ramach karty kredytowej Provi Sm@rt w wysokości 4500 zł został wykorzystany jednorazowo w całości poprzez transakcję bezgotówkową dokonaną kartą kredytową. Kredytodawca nie nalicza odsetek od Transakcji Płatniczych, jeśli Klient spłaci je do końca Miesięcznego Cyklu Rozliczeniowego Karty, w którym zostały wykonane. Okres bezodsetkowy może trwać maksymalnie 31 dni, w zależności od długości danego Miesięcznego Cyklu Rozliczeniowego Karty.

Źródła:
1. https://zpf.pl/wiosenne-odbicie-na-rynku-pozyczek-pozabankowych/
2. https://zpf.pl/o-nas/aktualnosci/
3. https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/zmiana-ustaw-w-celu-przeciwdzialania-lichwie-21743917
4. https://www.gov.pl/web/sprawiedliwosc/ustawa-antylichwiarska-ostatecznie-przyjeta-przez-sejm
5. https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/kredyt-konsumencki-17713510/art-36-a
6. https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/kredyt-konsumencki-17713510/art-9-a
7. https://rf.gov.pl/przelomowy-wyrok-sadu-w-sprawie-rolowania-pozyczek-rzecznik-finansowy-wygrywa-sprawe-przeciwko-kim-finance-sp-z-o-o/
8. https://www.knf.gov.pl/knf/pl/komponenty/img/Objecie_instytucji_pozyczkowych_nadzorem_KNF_83554.pdf
9. https://www.provident.pl/o-nas